Stop de bijen! PDF Afdrukken E-mail

Onlangs was ik op een bijeenkomst bij de Balie in Amsterdam over de massale bijensterfte: wat zijn oorzaken en oplossingen? Het onderwerp trok veel belangstelling, van onder andere imkers, boeren, politici, Greenpeace, onderzoekers en de producenten van bestrijdingsmiddelen.

In de discussie rond de sterfte speelden drie zaken een hoofdrol: ziekten, bestrijdingsmiddelen en het gebrek aan plantendiversiteit. Rond oorzaken en oplossingen wees men in een kringetje naar elkaar, waarbij vooral de producenten van bestrijdingsmiddelen en de politiek er van langs kregen.

Ondertussen bleven de bijen zelf buiten beschouwing, zoals vaak in de discussie rond bijensterfte. Ik deed een poging om ook aandacht voor de bijenvolken zelf te vragen, die wereldwijd de afgelopen decennia zijn doorgekweekt tot massale productieapparaten. Dit is gebeurd om te zorgen voor maximale honingproductie en grootschalige bestuiving. Ik ben er van overtuigd dat de bijenvolken zelf een sleutelrol vervullen in hun massale sterfte. Of eigenlijk de imkers, die graag maximale productie en zachtaardige bijen willen.

Als er massaal en structureel iets sterft, zegt de natuur in feite: “dit werkt niet”. Iets wat wel werkt krijgt dan de kans zich te ontwikkelen; zo werkt de evolutie. Bij bijen zijn er weinig alternatieven voor massale productievolken, want bijna alle imkers hebben die. En in het wild levende volken krijgen het steeds moeilijker. Dat laatste hangt samen met de manier waarop koninginnen worden bevrucht. Wordt een beetje technisch, maar een voorbeeld maakt het duidelijk.
Ooit ving ik een bijenzwerm van een wild bijenvolk dat al jaren overleefde in een schoorsteen zonder hulp van een imker. Ook parasieten en ziekten wist het volk blijkbaar te overleven. Het wilde volk was zo succesvol dat het te groot werd voor de schoorsteen en gingen zwermen. Dan vliegt de koningin weg met een groot deel van het volk. Ik wist die zwerm te vangen en stopte die in een bijenkast, benieuwd als ik was naar hun overlevingsstrategie! Dit volk ontwikkelde heel anders dan alle volken die ik ooit gezien had. ‘Normaal’ gesproken gaan bijenvolken in het voorjaar massaal uitbouwen, zodat snel een groot volk met veel voorzieningen ontstaat. We willen immers flinke productie draaien! Het wilde volk bleef veel kleiner en had daardoor veel minder monden te voeden en veel meer tijd om honing te verzamelen. Wat ontwikkelde was een relatief klein volk met relatief veel honing. Zo redde het volk zich zelfstandig! Een imker die suiker bijvoert was niet nodig.

Da’s mooi zou je denken, als onze bijen het niet meer redden nemen dit soort volken het automatisch over, zo werkt de evolutie immers. Helaas werkt het niet meer zo, juist omdat we zo massaal bijenvolken hebben doorgekweekt. Het achtergebleven volk in de schoorsteen is namelijk ten dode opgeschreven. Want in dat volk zal een nieuwe koningin gekweekt worden, die nog maar een deel van de eigenschappen van de oude koningin heeft. Voor het overige bepalen enkele darren haar genetisch materiaal. En die darren zijn bijna altijd van productievolken, niet van het eigen volk. De nieuwe koningin van de schoorsteen en haar nakomelingen zullen daarom geneigd zijn om ook sneller een groot volk op te bouwen. Maar er is geen imker die suiker bijvoert, de kans is daarom groot dat het nieuwe schoorsteenvolk in de winter sterft van de honger. Zo neemt de diversiteit aan wilde volken verder af, alles ontwikkelt zich naar massaal produceren. En als dat niet werkt, heeft de natuur onvoldoende alternatieven en krijg je wereldwijd massale bijensterfte.

Bestrijdingsmiddelen, ziekten en gebrek aan plantendiversiteit zijn slecht voor bijen. Maar ik durf de stelling aan dat de bijensterfte gewoon aanhoudt, ook als we deze drie problemen helemaal oplossen. Daarom lijkt de bijensterfte zo mysterieus. We vergeten vaak een belangrijke, misschien wel de belangrijkste factor, het bijenvolk zelf. Er zal wereldwijd inspanning nodig zijn om de diversiteit aan bijenvolken te vergroten.

Dus stop de bijen, in hun wereldwijde ontwikkeling naar eenvormige productieapparaten!

O ja, iets vergelijkbaars geldt trouwens voor de mondiale economie, met bedrijven die ook op massale productie zijn geselecteerd.

De discussie bij de Balie is
hier te vinden.

 

Column: Stop de bijen!